Κατερίνα Καρβούνη – Πρακτικές διαχωρισμού ως προς το φύλο: Οι τουαλέτες των παιδιών στο σχολείο

Στο κείμενο αυτό παρουσιάζω κάποιους προβληματισμούς σχετικά με την πολιτική του χώρου που εφαρμόζεται στις τουαλέτες των παιδιών στα σχολεία, η οποία συστηματοποιεί τον διαχωρισμό των παιδιών σε «αγόρια» και «κορίτσια» και εμπεδώνει την ετεροκανονιστική διπολική ιεράρχηση του φύλου σε «αρσενικό» και «θηλυκό» στο σχολικό περιβάλλον.

Οι προβληματισμοί μου αυτοί προέρχονται από συνεντεύξεις που έχω κάνει με δασκάλες και δασκάλους στο πλαίσιο της διδακτορικής μου έρευνας αλλά και από τις προσωπικές μου εμπειρίες από τον χώρο του δημοτικού σχολείου, στο οποίο υπηρετώ ως δασκάλα εδώ και 30 χρόνια.

Ως αφετηρία για αυτές τις σκέψεις χρησιμοποιώ την έννοια πρακτικές διαχωρισμού που αναφέρει ο Μισέλ Φουκώ (1986: 208) στο κείμενό του Τhe Subject and the Power (Το υποκείμενο και η Εξουσία). Στο κείμενο αυτό ο Φουκώ αναφέρει τρεις μορφές αντικειμενοποίησης μέσω των οποίων τα ανθρώπινα όντα μετατρέπονται σε υπoκείμενα. Μια από αυτές τις μορφές αποτελούν οι πρακτικές διαχωρισμού. Όπως λέει, με τις πρακτικές διαχωρισμού το υποκείμενο διαχωρίζεται/διαιρείται μέσα του ή το διαχωρίζουν άλλοι (π.χ. ο υγιής και ο άρρωστος, ο εγκληματίας και το «καλό παιδί»)· και, επιπλέον, όπως το έχει θέσει αλλού, μέσω αυτών των πρακτικών η εξουσία εισβάλλει στο σώμα ρυθμίζοντάς το (Foucault, 1979).

Στο δημοτικό σχολείο μια τέτοια πρακτική υλοποιείται μέσα από τον χωρικό διαχωρισμό των τουαλετών των παιδιών σε αγοριών και κοριτσιών. Μέσω αυτής της πρακτικής φυσικοποιείται η διπολική κατασκευή του φύλου σε «αρσενικό» και σε «θηλυκό» και εγκαθιδρύεται στον λόγο ένας μηχανισμός, ο οποίος ελέγχει τις επιτελέσεις φύλου και σεξουαλικότητας που αμφισβητούν αυτή την κατασκευή.

Κομβικό σημείο για τη μελέτη της χωρικής πρακτικής διαχωρισμού της σχολικής τουαλέτας κατά «φύλο», αποτελεί η χρονικότητά της (Rabinow, 1984: 8· Rasmussen, 2006: 148), ο τρόπος με τον οποίο συνυφαίνεται με/και συνυφαίνει την ιστορία του υποκειμένου.

Πιο συγκεκριμένα, λαμβάνοντας υπόψη ότι στα περισσότερα δημόσια νηπιαγωγεία οι τουαλέτες των παιδιών είναι μεικτές, η κατά «φύλο» διαχωρισμένη τουαλέτα του δημοτικού σχολείου κατασκευάζεται σε άμεση συνάρτηση με τη χρονική ασυνέχεια που παρουσιάζεται στη ζωή του «νηπίου» που, μπαίνοντας στο δημοτικό σχολείο, μετατρέπεται σε «παιδί».

Έτσι, το πέρασμα από το νηπιαγωγείο στο δημοτικό σχολείο, από το «μωρό» στο «παιδί», από τα παιχνίδια, τα χρώματα και τη χαλαρότητα της δουλειάς σε κύκλο στην πειθαρχία των ζευγαρωτών θρανίων και της, συνήθως κατά μέτωπο διδασκαλίας, σφραγίζεται ταυτόχρονα και από το ξεκαθάρισμα των έμφυλων ρόλων στην αυστηρή ετεροκανονιστική διχοτομία του αρσενικού και του θηλυκού φύλου. Αυτό δεν σημαίνει ότι στη ζωή του νηπιαγωγείου δεν επιτελούνται καθημερινά αυτές οι ετεροκανονιστικές νόρμες. Με την είσοδο όμως στο δημοτικό σχολείο, αυτή η κοινωνική διάκριση των δύο φύλων εμπεδώνεται μέσα από τις χωρικές και λογοθετικές πρακτικές συστηματικότερα. Με τον διαχωρισμό της τουαλέτας σε δύο ξεχωριστές για τα «αγόρια» και τα «κορίτσια» τουαλέτες, η ανατομική διαφορά των δύο φύλων γίνεται διαφορά με σημασία. Με τις χωρικές πρακτικές διαχωρισμού της τουαλέτας, η ετεροκανονικότητα, εισβάλλει στο σώμα, κατασκευάζει διαφορετικές «φυσικές» ανάγκες, σημασιοδοτεί διαφορετικές στάσεις σώματος, διαφορετικές βιολογικές λειτουργίες, επανεγγράφοντας την έμφυλη διάκριση ως αποτέλεσμα της φύσης.

Ο διαχωρισμός των τουαλετών σε «ανδρικές» και «γυναικείες» είναι το πρώτο μάθημα που κάνουν, μόλις ξεκινούν τη σχολική χρονιά στο καινούργιο τους σχολείο τα παιδάκια της πρώτης τάξης, εφόσον στο νηπιαγωγείο έχουν κοινή τουαλέτα. Οι τουαλέτες είναι δύο. Τα αγόρια απαγορεύεται να μπουν στις κοριτσίστικες τουαλέτες και τα κορίτσια απαγορεύεται να μπουν στις αγορίστικες. Όπως μου είπαν κάποιες συνομιλήτριές μου, είναι ΑΒΑΤΟ! Εξαιτίας αυτού του άβατου, τα κορίτσια χρησιμοποιούν τον χώρο αυτό για να κρυφτούνε όταν τα κυνηγάνε τα αγόρια, και το αντίστροφο (αν και όχι τόσο συχνό), τα αγόρια όταν θέλουν να κρυφτούν από τα κορίτσια.

Με τους όρους της Judith Butler (1993), θα λέγαμε ότι αυτή η καθημερινή χρήση των διαχωρισμένων τουαλετών ως «καταφύγιο» για τα δύο φύλα αντίστοιχα, παράγει επιτελεστικά τους χώρους των τουαλετών ως «κοριτσίστικους» και «αγορίστικους»: Χώροι και σώματα στυλιζάρουν το ένα το άλλο, παγιώνοντας τις έμφυλες νόρμες και δίνοντας την εντύπωση ότι αυτές οι νόρμες είναι μόνιμες και αυθεντικές.

Τι συμβαίνει, όμως, όταν τα «λάθος» φύλα περάσουν στους απαγορευμένους χώρους;

Καθώς οι τουαλέτες ενδύονται την ιερότητα του άβατου, η είσοδος των «αγοριών» στις τουαλέτες των «κοριτσιών» και το αντίστροφο, σηματοδοτεί βεβήλωση, μόλυνση του φύλου. Τα «αγόρια» θα «εκθηλυνθούν» αν μπουν στις τουαλέτες των «κοριτσιών», και τα «κορίτσια» θα «αρρενωποιηθούν» αν μπουν στις τουαλέτες των «αγοριών». Αυτός ο κίνδυνος αποκρυσταλλώνεται καθαρά σε ένα παιχνίδι που είδα να παίζουν παιδιά της πρώτης, δευτέρας και τρίτης δημοτικού επανειλημμένως και με πάθος, στο ολοήμερο σχολείο στο οποίο υπηρετούσα κατά την περίοδο 2010-12. Παραθέτω από τις σημειώσεις μου:

  1. Στο διάλειμμα, παρατήρησα ότι παιδάκια δευτέρας και τρίτης δημοτικού έπαιζαν ένα παιχνίδι στις τουαλέτες. Πολλά κοριτσάκια έπιαναν ένα αγοράκι και το έσπρωχναν με το ζόρι στις γυναικείες τουαλέτες. Μόλις κατάφερναν και το έβαζαν μέσα, του φώναζαν «Είσαι κορίτσι, είσαι κορίτσι!». Το αντίστροφο έκαναν και πολλά αγόρια σε κορίτσια, φωνάζοντας αντίστοιχα «Είσαι αγόρι!». Θύμωναν, παθιάζονταν αλλά γελούσαν κιόλας. (22/10/2012)
  2. Στο παιχνίδι των παιδιών, ο χώρος της τουαλέτας αποκτά κρίσιμη σημασία, γίνεται το κριτήριο του τι φύλο είναι ο καθένας, και εντέλει διαπιστώνουμε αυτό που λέει η Mary Louise Rasmussen (2009): «Οι τουαλέτες δεν μας λένε απλώς πού να πάμε· μας λένε επίσης ποιοι είμαστε, πού ανήκουμε και πού δεν ανήκουμε» (σ. 440).
  3. Τα αγόρια και τα κορίτσια, παίζοντας επίμονα με τον κίνδυνο της μόλυνσης, επιβεβαιώνουν ξανά και ξανά στους εαυτούς τους και στους συνομιλήκους τους ότι είναι αγόρια και κορίτσια. Αλλά είναι μόνο αυτό;

Στις 3/10/2012 γράφω στις σημειώσεις μου:

«Χτες είχα βγει με τα παιδιά για διάλειμμα στο ολοήμερο. Άρχισε πάλι κάποιο πηγαινέλα παιδιών στις τουαλέτες.
– Τι έγινε; ρωτάω.
– Μπήκε η Χριστίνα στις τουαλέτες των αγοριών, μου λέει η Λόντα.
Μπαίνω μέσα να δω, και μου φωνάζουνε όλα τα κορίτσια:
– Όχι, κυρία, μην μπαίνετε, μην μπαίνετε!
– Γιατί; τα ρωτάω.
– Γιατί τώρα γίνατε αγόρι!
– Τι; Πώς; Έβγαλα τίποτα; γένια; τα ρωτάω.
Σκάνε στα γέλια.
– Και τι να κάνω τώρα που έγινα αγόρι;
– Κυρία έλατε εδώ, ελάτε εδώ…
Με παίρνουν από το χέρι και μου λένε:
– Μπείτε στην τουαλέτα των κοριτσιών.
– Μπήκα!
– Ωραία, τώρα γίνατε κορίτσι, εντάξει!
Αυτό το παιχνίδι συνεχίστηκε για λίγα λεπτά ακόμα».

Δύο χρόνια παρακολουθούσα το παιχνίδι αυτό να παίζεται τακτικά και συνεχόμενα για πολλές μέρες. Πάνω στις δυο αυτές μικρές γραμμές που ορίζουν τις εισόδους στις «κοριτσίστικες» και τις «αγορίστικες» τουαλέτες, τα παιδιά έστηναν τη δική τους παράσταση με γέλια, μικροκαβγάδες, φωνές, κοροϊδίες, λαχτάρες και στοιχήματα μεταξύ του «Τραβάτε με αλλά εγώ θα αντισταθώ ηρωικά» και του «Τραβάτε με και ας κλαίω». Σε αυτή την παράσταση, τα παιδιά μπορούσαν να «ξε-κάνουν», για να χρησιμοποιήσω και πάλι την Butler (2004), το φύλο έστω και για λίγα λεπτά και ύστερα να γυρίζουν στη θέση τους. Είτε έπαιζαν με τον φόβο τους, είτε λαχταρούσαν τον κίνδυνο, είτε ίσως επιθυμούσαν για λίγα λεπτά να γίνουν το άλλο, ή καλύτερα, ένα άλλο φύλο, όπως και να έχει αυτό έδειχναν: Το φύλο γίνεται και ξεγίνεται! Απλά είναι θέμα τουαλέτας!

Έτσι, παρά τις αυστηρές διαχωριστικές γραμμές ανάμεσα στις τουαλέτες των αγοριών και των κοριτσιών, ή ίσως και εξαιτίας αυτής της αυστηρής έμφυλης χωροταξίας, με το συγκεκριμένο παιχνίδι τα όρια έμπαιναν υπό διαπραγμάτευση και τα σκανταλιάρικα σώματα φλέρταραν με την αταξία.

Λαμβάνοντας υπόψη τα παραπάνω, θα μπορούσαμε να πούμε ότι στην ευρύτερη συζήτηση που έχει ανοίξει για μια συμπεριληπτική παιδαγωγική, φιλική και ανοιχτή στις όποιες επιτελέσεις του φύλου και της σεξουαλικότητας, θα ήταν καλό να συμπεριλάβουμε και μια αναθεώρηση της γενικότερης πολιτικής του χώρου που εφαρμόζεται στα σχολεία.

Στην περίπτωση της τουαλέτας των παιδιών στο σχολείο, η λύση είναι απλή, γιατί δεν χρειάζεται καμιά ιδιαίτερη υποδομή, εκτός από το να επιτρέπεται στα παιδιά να χρησιμοποιούν όλες τις τουαλέτες ανεξαρτήτως «φύλου», όπως, εξάλλου, το είχαν μάθει από μικρά και όπως, εξάλλου, εξακολουθούν να κάνουν και στο σπίτι τους. Θα ήταν μια απλή αλλαγή αλλά με μεγάλη σημασία!

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

  • Butler, J. (2004). Undoing gender. New York: Routledge.
  • Butler , J. (1993). Bodies that matter: On the discursive limits of «sex». New York: Routledge.
  • Foucault, M. (1982). Afterword: The subject and the power. Στο H. Dreyfus , & P. Rabinow, Michel Foucault: Beyond structuralism and hermeneutics. UK: The Harvester Press.
  • Foucault, M. (1979). Discipline and punish: The birth of the prison. (A. Sheridan, Μεταφρ.) New York: Vintage Books.
  • Rabinow, P. (1984). Introduction. Στο P. Rabinow (ed.), The Foucault Reader. New York: Pantheon Books.
  • Rasmussen, M. (2009). Beyond gender identity? Gender and Education , 21 (4), 431-447.
  • Rasmussen, M. (2006). Becoming subjects: Sexualities and secondary schooling. New York: Routledge, Taylor and Francis Group.

Κατερίνα Καρβούνη, Δασκάλα, Υποψήφια Διδάκτωρ

Τμήμα Εκπαίδευσης και Αγωγής στην Προσχολική Ηλικία, Πανεπιστήμιο Αθηνών